Sağlık Kontrolü Atlanan Ehliyet ve Sigortacının Rücu Hakkı

1. Giriş ve Hukuki Sorun

Trafik kazalarından sonra zarar görenin tazminatını ödeyen zorunlu trafik sigortacısı, belirli koşullarda bu ödemeyi kendi sigortalısından geri isteyebilir. Uygulamada "rücu davası" olarak bilinen bu talep, araç sahipleri için beklenmedik ve ağır bir mali yük oluşturabilir. Rücu sebeplerinin başında ise kazaya karışan sürücünün geçerli bir sürücü belgesine sahip olmaması gelir.

Sürücü belgelerinde yer alan "103.03" kodu, belge sahibinin belirli aralıklarla sağlık kontrolünden geçmesi gerektiğini gösterir. Bu kontrolün zamanında yaptırılmamış olması, sürücü belgesini kendiliğinden geçersiz kılar mı? Örneğin, kazadaki kusuru sağlık durumuyla hiçbir ilgisi bulunmayan bir sürücünün yalnızca kontrol tarihini kaçırmış olması, sigortacıya rücu hakkı verir mi?

Bu yazıda, Karayolları Trafik Kanunu ve Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları çerçevesinde sürücü belgesinin geçerliliği, sigortacının rücu hakkının şartları ve ehliyetsizlik ile kaza arasında illiyet bağı aranıp aranmayacağı konusundaki yargı uygulaması ele alınmaktadır. Yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.

2. İlgili Mevzuat

2.1. Karayolları Trafik Kanunu'nda Sürücü Belgesi ve Sağlık Şartı

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 41. maddesi, sürücü belgesi alacaklarda aranan şartları düzenler. Bu şartlar arasında sağlık koşulu da yer almaktadır:

c) İçişleri ve Sağlık bakanlıklarınca müştereken çıkarılacak yönetmelikte belirlenen sağlık şartlarını taşımaları,

Aynı madde, sürücü belgesinin hangi hallerde iptal edileceğini de belirlemektedir. Buna göre belge, aranan şartlardan birinin bulunmadığı ya da belgenin hileli yollarla alındığı anlaşıldığında yetkili kurumca iptal edilir:

(Değişik fıkra: 6/12/2019-7196/40 md.) Bu maddede aranan şartlardan herhangi biri mevcut olmadan veya hileli yollarla temin edilmiş olduğunun anlaşılması hâlinde, sürücü belgesi vermeye yetkili kurumca iptal edilir.

Görüldüğü üzere Kanun, sürücü belgesinin geçerliliğini yitirmesini yetkili kurumun iptal işlemine ya da belgenin geri alınmasına bağlamaktadır. Periyodik sağlık kontrolünün atlanmasının belgeyi kendiliğinden geçersiz kılacağına ilişkin açık bir hüküm bulunmamaktadır; bu nedenle sorun, uygulamada yargı kararlarıyla şekillenmektedir.

2.2. Sigortacının Sigorta Ettirene Başvurma Hakkı

Sigortacının rücu hakkının kanuni dayanağı 2918 sayılı Kanun'un 95. maddesidir. Madde, sigorta sözleşmesinden doğan savunmaların zarar görene karşı ileri sürülemeyeceğini, ancak ödemede bulunan sigortacının bu savunmaları kendi sigorta ettirenine yöneltebileceğini düzenler:

Ödemede bulunan sigortacı, sigorta sözleşmesine ve bu sözleşmeye ilişkin kanun hükümlerine göre, tazminatın kaldırılmasını veya azaltılmasını sağlayabileceği oranda sigorta ettirene başvurabilir.

Rücu sebepleri ise Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları'nda sayılmaktadır. Yargı kararlarında Genel Şartlar'ın B.4.b maddesine dayanılarak, tazminatı gerektiren olayın ilgili mevzuata göre gerekli sürücü belgesine sahip olmayan kişilerce ya da belgesi geçerliliğini yitirmiş sürücülerce aracın sevk edilmesi sırasında meydana gelmesi hali rücu sebebi olarak kabul edilmektedir.

3. Yargıtay Uygulaması

3.1. Sağlık Kontrolünün Atlanması Belgeyi Geçersiz Kılar mı?

Bu sorunun doğrudan ele alındığı Bursa 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2020/205 K. 2021/125 T. 11.02.2021 sayılı kararında, 103.03 kodu gereği yapılması gereken sağlık kontrolünün yaptırılmamış olmasının sürücü belgesini kendiliğinden geçersiz kılmayacağı değerlendirilmiştir. Mahkeme, sürücünün mevcut belgesinin ve sağlık durumunun Karayolları Trafik Yönetmeliği'nde düzenlenen belgenin geri alınması halleri kapsamında bulunmadığını tespit ederek, sürücünün geçerli bir belgeye sahip olduğunu kabul etmiştir.

Bu yaklaşım, Kanun'un 41. maddesindeki sistemle uyumludur. Belge, yetkili kurumca iptal edilmedikçe ya da trafik zabıtasınca geri alınmadıkça hukuken varlığını sürdürmektedir. Dolayısıyla kontrol tarihinin kaçırılması, idari bir eksiklik oluştursa da tek başına "ehliyetsiz araç kullanma" sonucunu doğurmamaktadır.

3.2. Hangi Haller Ehliyetsizlik Sayılır?

Yargı uygulamasında ehliyetsizlik, kural olarak üç durumda kabul edilmektedir. Bunlar sürücü belgesinin hiç alınmamış olması, kullanılan aracın niteliğine uygun sınıfta belgeye sahip olunmaması ve belgenin geçerlilik süresinin dolmuş olmasıdır. İncelenen kararlarda, süresi dolmuş belgeyle araç kullanılması ve araç sınıfına uygun olmayan belge halleri rücu sebebi olarak değerlendirilmiştir.

Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2011/8217, K. 2012/1749, T. 16.02.2012 sayılı kararında ise, sürücü belgesinin alkol gibi nedenlerle geçici olarak geri alınmış olması halinin sürücü belgesiz araç kullanma ile eşdeğer tutulduğu ve rücu hakkının sürücünün kusuru oranında kullanılabileceği belirtilmiştir. Bu karar, belgenin fiilen elden alınmış olmasının da ehliyetsizlik kapsamında değerlendirildiğini göstermektedir.

3.3. Ehliyetsizlik ile Kaza Arasında İlliyet Bağı Aranır mı?

Sürücü belgesinin geçersiz sayıldığı hallerde dahi, bu eksiklik ile kazanın meydana gelmesi arasında bir illiyet bağı aranıp aranmayacağı konusunda mahkemeler arasında görüş ayrılığı bulunmaktadır. İstanbul Anadolu 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2018/757 K. 2020/664 T. 09.12.2020 sayılı kararında, sürücü belgesinin bulunmaması ile kazanın meydana gelmesi arasında illiyet bağı kurulamayan durumlarda zararın teminat dışı kabul edilemeyeceği ve sigortacının rücu talebinin yerinde olmadığı sonucuna varılmıştır.

Buna karşılık İstanbul 11. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2024/807 K. 2025/547 T. 17.07.2025 ve Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2011/8202, K. 2012/1751, T. 16.02.2012 sayılı kararlarında, rücu hakkının doğması için kazanın münhasıran ehliyetsizlikten kaynaklanmasının gerekmediği; sürücünün ehliyetsiz olması ve kazada kusurlu bulunmasının rücu için yeterli olduğu ifade edilmiştir. Bu görüşe göre ehliyetsizlik, sigorta sözleşmesinin ihlali niteliğinde olduğundan kazanın sebebiyle ayrıca bağ kurulmasına gerek yoktur.

4. Değerlendirme

Yargı kararları birlikte değerlendirildiğinde, 103.03 kodlu sürücü belgesinde sağlık kontrolünün atlanmış olmasının rücu açısından iki aşamalı bir inceleme gerektirdiği görülmektedir. İlk aşamada sürücü belgesinin kaza tarihinde hukuken geçerli olup olmadığı belirlenmelidir. Mevcut içtihat, belge iptal edilmemiş ya da geri alınmamışsa kontrol tarihinin kaçırılmasının tek başına geçersizlik sonucu doğurmadığı yönündedir; bu durumda rücu şartı oluşmayacağından sigortacının talebi hukuka uygun görülmeyebilir.

• Sürücü belgesi yetkili kurumca iptal edilmemiş ve trafik zabıtasınca geri alınmamışsa, sağlık kontrolünün atlanması kural olarak ehliyetsizlik sayılmamaktadır.
• Belgenin hiç alınmaması, süresinin dolması, araç sınıfına uygun olmaması veya fiilen geri alınmış olması hallerinde ehliyetsizlik kabul edilmekte ve rücu gündeme gelmektedir.
• Ehliyetsizliğin kabul edildiği hallerde, kaza ile ehliyetsizlik arasında illiyet bağı aranıp aranmayacağı konusunda mahkemeler arasında görüş birliği bulunmamaktadır.
• Rücu kabul edilse bile talep, sürücünün kazadaki kusuru oranıyla sınırlı tutulmaktadır.

İkinci aşama, belgenin bu eksiklik nedeniyle geçersiz sayıldığı varsayımında gündeme gelir. Bu halde davanın sonucu, mahkemenin illiyet bağı arayan ya da aramayan görüşlerden hangisini benimseyeceğine bağlı olarak değişebilmektedir. Bu nedenle rücu davasıyla karşılaşan araç sahibinin, öncelikle belgenin kaza tarihinde iptal edilmemiş ve geri alınmamış olduğunu belgelemesi; ikinci olarak da sağlık durumunun kaza ile hiçbir ilgisinin bulunmadığını ve kusurun başka sebeplerden kaynaklandığını somut biçimde ortaya koyması savunma açısından önem taşır.

5. Sonuç

Sürücü belgesindeki 103.03 kodu gereği yapılması gereken sağlık kontrolünün atlanması, belge yetkili kurumca iptal edilmediği ya da geri alınmadığı sürece, yargı uygulamasında sürücü belgesini doğrudan geçersiz kılan bir sebep olarak görülmemektedir. Bu durumda sürücü geçerli belge sahibi sayılacağından, zorunlu trafik sigortacısının ehliyetsizlik gerekçesiyle rücu talebinde bulunması kural olarak hukuka uygun görülmemektedir.

Bununla birlikte belgenin geçersiz sayıldığı hallerde, ehliyetsizlik ile kaza arasında illiyet bağı aranıp aranmayacağına ilişkin görüş ayrılığı davanın kaderini belirleyebilmektedir. Konu kesin bir içtihada bağlanmış değildir; bu nedenle her somut olayın belgenin durumu, kazanın oluş biçimi ve kusur dağılımı bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir.