Özel Güvenlik Kimliği Soruşturma Nedeniyle İptal Edilebilir mi?

1. Giriş ve Hukuki Sorun

Özel güvenlik görevlisi olarak çalışmak, 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun'da sayılan şartların taşınmasına ve valilikçe verilen çalışma iznine bağlıdır. Bu şartlardan birinin sonradan kaybedildiğinin tespit edilmesi halinde özel güvenlik kimlik kartı iptal edilmekte, bu da çoğu zaman kişinin işini kaybetmesiyle sonuçlanmaktadır. Uygulamada en sık karşılaşılan iptal gerekçeleri ise güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanması ve kişi hakkında belirli suçlardan ceza soruşturması ya da kovuşturması bulunmasıdır.

Henüz hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmayan, yalnızca savcılık aşamasında bir dosyası olan özel güvenlik görevlisinin kimliğinin iptal edilmesi hukuka uygun mudur? Örneğin, uyuşturucu madde kullanımı iddiasıyla hakkında soruşturma yürütülen ancak hiçbir mahkûmiyeti bulunmayan bir görevlinin çalışma izninin kaldırılması, masumiyet karinesiyle bağdaşır mı? Bu işlem iptal edilirse işveren tarafından yapılan fesih de geçersiz hale gelir mi?

Bu yazıda, 5188 sayılı Kanun'un ilgili hükümleri ve Danıştay içtihadı çerçevesinde özel güvenlik kimliğinin iptalinin yasal dayanakları, Anayasa Mahkemesi'nin güvenlik soruşturmasına ilişkin iptal kararının etkisi, devam eden ceza soruşturmasının sonuçları ve iş sözleşmesinin feshine ilişkin görev sorunu ele alınmaktadır. Yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup her somut olay kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.

2. İlgili Mevzuat

2.1. Özel Güvenlik Görevlilerinde Aranan Şartlar

5188 sayılı Kanun'un 10. maddesi, özel güvenlik görevlisi olabilmek için aranan şartları saymaktadır. Bu şartlar arasında belirli suçlardan mahkûm olmamak ve bu suçlardan devam eden bir kovuşturma bulunmamak da yer alır. Maddenin (d) bendinin ilgili alt bentleri şu şekildedir:

2) Affa uğramış olsa bile Devletin güvenliğine, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine, özel hayata ve hayatın gizli alanına ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde suçları, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, kaçakçılık ve fuhuş suçlarından mahkûm olmamak veya bu suçlardan hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmemiş olmak. 3) Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine, özel hayata ve hayatın gizli alanına, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde suçlarından dolayı hakkında devam etmekte olan bir (…) [3] kovuşturma bulunmamak.

Aynı maddenin (h) bendi ise güvenlik soruşturması şartını düzenlemektedir:

h) (Ek: 2/1/2017 - KHK-680/69 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/67 md.) Güvenlik soruşturması olumlu olmak. [5]

2.2. Çalışma İzni ve Kimliğin İptali

Kanun'un 11. maddesi, çalışma izninin valilikçe yapılacak güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sonucuna göre verileceğini düzenlemekte; şartların sonradan kaybedilmesi halinde kimliğin iptal edileceğini açıkça belirtmektedir:

(Değişik dördüncü fıkra : 2/1/2017 - KHK-680/70 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/68 md.) Yönetici veya özel güvenlik görevlisi olabilme şartlarını taşımadığı veya bu şartlardan herhangi birini sonradan kaybettiği tespit edilenlerin kimliği iptal edilir. [6]

Görüldüğü üzere kimlik iptali, idarenin takdirine bırakılmış bir işlem değil, şartların kaybedildiğinin tespitine bağlanmış bir sonuçtur. Bu nedenle uyuşmazlıklarda asıl mesele, ilgili şartın gerçekten kaybedilip kaybedilmediği ve idarenin dayandığı hukuki temelin geçerli olup olmadığıdır.

3. Danıştay ve Yargı Uygulaması

3.1. Güvenlik Soruşturmasına Dayanan İptaller ve Anayasa Mahkemesi Kararının Etkisi

Danıştay 10. Dairesi'nin çok sayıda güncel kararında, 5188 sayılı Kanun'un 10/h maddesi uyarınca yapılan güvenlik soruşturmasının dayanağı olan 4045 sayılı Kanun'un ilgili hükümlerinin Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildiği vurgulanmış; bu hükümlere dayanılarak güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlandığından bahisle tesis edilen işlemlerde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Danıştay 10. Daire, E. 2022/2802, K. 2024/5745, T. 03.12.2024 ve Danıştay 10. Daire, E. 2022/5889, K. 2024/4630, T. 13.11.2024 sayılı kararları bu yöndeki içtihadın örnekleridir.

Buna göre idare, kimlik iptalini yalnızca "güvenlik soruşturmasının olumsuz olması" gibi genel bir gerekçeye ve iptal edilen kanun hükümlerine dayandırmışsa, işlemin iptali kuvvetle muhtemeldir. Ancak aynı kararlarda, idarenin yeni yasal düzenleme olan 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu uyarınca yeniden bir araştırma yaparak yeni bir işlem tesis edebileceğine de işaret edilmektedir. Dolayısıyla iptal kararı, mevcut işlemi ortadan kaldırmakla birlikte kimliğin kesin olarak iadesini her zaman güvence altına almamaktadır.

3.2. Yetki Unsuru: Özel Güvenlik Komisyonu Kararı

Danıştay 10. Daire, E. 2022/3665, K. 2024/4805, T. 14.11.2024 sayılı kararında, kimlik iptal işleminin yetki unsuru yönünden de hukuka uygun olması gerektiği belirtilmiştir. Bu yaklaşıma göre işlemin yalnızca emniyet müdürlüğü ya da valilik oluru ile değil, özel güvenlik komisyonu kararına dayanılarak tesis edilmesi gerekir. Komisyon kararı bulunmaksızın yapılan iptaller, işlemin esasına girilmeksizin yetki yönünden hukuka aykırı bulunabilmektedir. Bu nedenle iptal davası açılırken işlem dosyasında komisyon kararının bulunup bulunmadığı öncelikle incelenmelidir.

3.3. Devam Eden Ceza Soruşturması ve Kovuşturmanın Etkisi

Kimlik iptalinin güvenlik soruşturması dışında bir dayanağının daha bulunması, davanın sonucunu değiştirebilmektedir. Danıştay 10. Daire, E. 2021/7093, K. 2024/4718, T. 13.11.2024 sayılı kararında, davacı hakkında uyuşturucu madde suçundan kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilmiş olmasının soruşturmayı sona erdiren bir kurum olmadığı; bu durumda kişinin Kanun'un 10. maddesinin (d) bendinin (3) numaralı alt bendindeki şartı kaybettiği değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, Anayasa Mahkemesi'nin güvenlik soruşturmasına ilişkin iptal kararına rağmen, işlemin diğer yasal dayanağının geçerli kabul edilebileceğini göstermektedir.

Buna karşılık, savcılık dosyası kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla sonuçlanmış ya da kamu davası düşmüşse, Danıştay bu durumu mahkûmiyet bulunmadığı şeklinde yorumlamakta ve yalnızca güvenlik soruşturmasına dayanan iptal işlemlerini hukuka aykırı bulmaktadır. Dolayısıyla davanın kaderi büyük ölçüde ceza dosyasının işlem tarihindeki hukuki durumuna bağlıdır; derdest bir dosya, idare lehine sonuç doğurmaya elverişliyken, takipsizlik ya da düşme kararı davacının elini güçlendirmektedir.

3.4. İş Sözleşmesinin Feshi ve Görevli Yargı Yolu

Kimlik iptalinin ardından işverenin iş sözleşmesini feshetmesi ayrı bir uyuşmazlık konusudur. Danıştay 12. Daire, E. 2024/3163, K. 2025/1753, T. 26.03.2025 sayılı kararında, özel güvenlik görevlilerinin iş sözleşmelerinin feshine ilişkin uyuşmazlıkların idari yargıda değil, adli yargıda görülmesi gerektiğine hükmedilmiştir. Bu nedenle kimlik iptali idare mahkemesinde, fesih ise iş mahkemesinde dava konusu edilmelidir.

İki dava birbirinden bağımsız olmakla birlikte sonuçları birbirine bağlıdır. Kimlik iptal edildiği sürece kişinin özel güvenlik görevlisi olarak çalıştırılması hukuken mümkün olmadığından, işverenin feshi çoğu zaman en azından geçerli neden olarak değerlendirilmekte; idari işlemin iptal edilmesi halinde ise feshin geçersizliği ve işe iade ya da tazminat talepleri gündeme gelebilmektedir.

4. Değerlendirme

Yargı kararları birlikte değerlendirildiğinde, özel güvenlik kimliğinin iptaline karşı açılacak davada üç hususun belirleyici olduğu görülmektedir. Bunlar işlemin dayandığı hukuki temel, işlemi tesis eden makamın yetkisi ve kişi hakkındaki ceza dosyasının işlem tarihindeki durumudur.

• İptal yalnızca güvenlik soruşturmasının olumsuzluğuna ve iptal edilen 4045 sayılı Kanun hükümlerine dayanıyorsa, işlemin hukuka aykırı bulunması beklenir.
• Özel güvenlik komisyonu kararı olmaksızın tesis edilen işlemler yetki yönünden iptal edilebilmektedir.
• Uyuşturucu ya da uyarıcı madde suçlarından devam eden bir dosya varsa, Danıştay bunu kimliğin iptali için yeterli görebilmekte; kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı da dosyayı sona erdirmiş sayılmamaktadır.
• Takipsizlik ya da düşme kararı, mahkûmiyet bulunmadığı anlamına geldiğinden davacı lehine değerlendirilmektedir.
• Fesih uyuşmazlığı adli yargıda görülür; sonucu idari davanın akıbetine bağlıdır.

Masumiyet karinesi, kesinleşmiş mahkûmiyet olmaksızın yapılan iptallere karşı güçlü bir argüman olmakla birlikte, Kanun'un özel güvenlik görevlileri için öngördüğü sıkı şartlar ve kamu güvenliği gerekçesi idarenin elini güçlendirmektedir. Bu nedenle dava açmadan önce ceza dosyasının güncel durumunun belgelenmesi, idari işlem dosyasının temin edilerek komisyon kararı ve gerekçenin incelenmesi ve gerekirse ceza soruşturmasının sonucunun bekletici mesele yapılmasının talep edilmesi önem taşır.

5. Sonuç

Özel güvenlik kimliğinin iptali, 5188 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca şartların kaybedildiğinin tespitine bağlı bir işlemdir. Danıştay içtihadı, yalnızca güvenlik soruşturmasının olumsuzluğuna ve Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilen hükümlere dayanan iptalleri hukuka aykırı bulmakta; komisyon kararı olmaksızın tesis edilen işlemleri de yetki yönünden geçersiz saymaktadır. Bu hallerde iptal davasının başarı ihtimali yüksektir.

Bununla birlikte kişi hakkında uyuşturucu ya da uyarıcı madde suçlarından devam eden bir dosya bulunması, Danıştay tarafından kimliğin iptali için bağımsız bir dayanak olarak kabul edilebilmektedir. Fesih uyuşmazlığı ise adli yargının görev alanındadır ve sonucu büyük ölçüde idari davanın akıbetine bağlıdır. Konu, ceza dosyasının niteliğine göre farklı sonuçlar doğurduğundan her somut olayın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.